پایگاه خبری قهوه صبحگاهی، امضای پیمان دفاعی میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، علاوه بر ایجاد یک چارچوب امنیتی تازه در منطقه، اختلافات پنهان میان ریاض و ابوظبی را نیز آشکارتر کرده است؛ اختلافی که اکنون به عرصه رسانهای و اظهارنظرهای متقابل چهرههای نزدیک به دو کشور کشیده شده است.
به گزارش قهوه صبحگاهی، پیمان دفاعی سهجانبه عربستان، ترکیه و پاکستان که هفتم اوت در مکه به امضا رسید، بر اساس اصل دفاع مشترک شکل گرفته و طبق مفاد آن، حمله به یکی از سه کشور به منزله حمله به هر سه طرف تلقی خواهد شد.
این توافق در شرایطی به امضا رسیده که عربستان و امارات متحده عربی، با وجود عضویت در شورای همکاری خلیج فارس و برخورداری از همکاریهای امنیتی مشترک، در سالهای اخیر در برخی پروندههای منطقهای و بینالمللی مسیرهای متفاوتی را دنبال کردهاند.
پیمانی که ابوظبی را نگران کرد
بر اساس گزارش رسانه هندی «ایندیا تودی»، پیمان جدید میتواند در صورت پیوستن کشورهای دیگر به آن، به یک چارچوب امنیتی گستردهتر تبدیل شود. نام کشورهایی مانند مصر، قطر، کویت، اردن، جمهوری آذربایجان و سوریه نیز به عنوان کشورهایی که ممکن است عضویت یا همکاری با این سازوکار را بررسی کنند، مطرح شده است.
همین موضوع باعث شده برخی چهرههای اماراتی این پرسش را مطرح کنند که چرا عربستان در شرایطی که شورای همکاری خلیج فارس از سازوکار دفاع جمعی برخوردار است، به سمت ایجاد یک توافق امنیتی جدید با کشورهای خارج از منطقه حرکت کرده است.
شورای همکاری خلیج فارس از سال ۱۹۸۱ با عضویت عربستان، امارات، قطر، کویت، بحرین و عمان فعالیت میکند و علاوه بر همکاریهای اقتصادی و سیاسی، سازوکارهایی برای هماهنگی نظامی و دفاعی میان اعضا دارد.
بر اساس اصول دفاع جمعی این شورا، امنیت کشورهای عضو به یکدیگر پیوند خورده و حمله به یک عضو، تهدیدی علیه سایر اعضا تلقی میشود.
انتقاد از ریاض؛ چرا توافقی خارج از چارچوب شورای همکاری؟
عبدالخالق عبدالله، تحلیلگر سیاسی ساکن دبی و دستیار سابق محمد بن زاید، از جمله چهرههایی بود که نسبت به توافق جدید عربستان واکنش نشان داد.
او با تأکید بر اهمیت تقویت همکاری نظامی و سیاسی میان کشورهای خلیج فارس، این پرسش را مطرح کرد که اگر قرار است کشورهای منطقه با یکدیگر متحد شوند، دشمن مشترک این اتحاد چه کسی خواهد بود.
این اظهارات با واکنش عبدالرحمن بن مساعد، شاهزاده سعودی، روبهرو شد. وی از حق عربستان برای دنبال کردن منافع راهبردی خود دفاع کرد و این پرسش را مطرح کرد که همکاری ریاض با کشورهای دیگر چگونه میتواند با اتحاد و همکاری کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در تضاد باشد.
فهد العربی الحارثی، رئیس مرکز مطالعات و تحقیقات اسبر در ریاض نیز اعلام کرد که این پیمان علیه کشور یا دشمن مشخصی طراحی نشده و هدف آن ایجاد ظرفیت جمعی برای بازدارندگی، دفاع و حفاظت از امنیت و ثبات در برابر تهدیدهای احتمالی است.
عربستان، ترکیه و پاکستان؛ ائتلافی فراتر از خلیج فارس
نزدیکی عربستان به ترکیه و پاکستان در سالهای اخیر، یکی از نکات مهم در تحلیل پیمان جدید محسوب میشود.
ریاض با امضای این توافق تلاش کرده است همکاریهای دفاعی خود را با دو قدرت مهم منطقهای و فرامنطقهای گسترش دهد. در مقابل، امارات نیز روابط امنیتی و راهبردی خود را با کشورهایی مانند هند و رژیم صهیونیستی توسعه داده است.
به همین دلیل، برخی تحلیلگران معتقدند پیمان جدید را نمیتوان صرفاً یک توافق نظامی میان سه کشور دانست؛ بلکه این توافق میتواند نشانهای از تغییر در آرایش روابط امنیتی منطقه باشد.
در این چارچوب، عربستان تلاش میکند شبکهای متنوعتر از شرکای امنیتی ایجاد کند و امارات نیز مسیر متفاوتی را برای تأمین منافع راهبردی خود دنبال میکند.
روابط امنیتی ابوظبی با هند و رژیم صهیونیستی زیر ذرهبین ریاض
در مقابل انتقادهای اماراتی از پیمان عربستان، برخی مفسران و چهرههای سعودی روابط امنیتی ابوظبی با هند و رژیم صهیونیستی را یادآوری کردهاند.
عبدالعزیز التویجری، رئیس سابق سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی جهان اسلام، با اشاره به این روابط پرسیده است که چرا همکاری دفاعی امارات با هند و رژیم صهیونیستی قابل پذیرش است، اما همکاری جدید عربستان با ترکیه و پاکستان مورد انتقاد قرار میگیرد.
روابط امنیتی امارات و رژیم صهیونیستی پس از توافق ابراهیم در سال ۲۰۲۰ وارد مرحله تازهای شد. همچنین گزارشهایی درباره استقرار سامانه دفاع هوایی گنبد آهنین و نیروهای نظامی رژیم صهیونیستی در امارات منتشر شده است.
همکاری دفاعی هند و امارات نیز در سالهای گذشته گسترش یافته است. دو کشور اگرچه پیمان دفاعی مشترکی مشابه توافق جدید عربستان، ترکیه و پاکستان ندارند، اما از سالها قبل همکاریهای نظامی و امنیتی خود را توسعه دادهاند.
در ژانویه ۲۰۲۶ نیز چارچوب مشارکت دفاعی راهبردی میان هند و امارات امضا شد که حوزههایی مانند فناوری نظامی، تولید مشترک، امنیت دریایی و مبارزه با تروریسم را دربر میگیرد.
شکاف ریاض و ابوظبی؛ اختلافی که علنیتر میشود
اختلاف میان عربستان و امارات موضوع تازهای نیست، اما در سالهای اخیر برخی تفاوتهای راهبردی دو کشور در پروندههای مختلف منطقهای آشکارتر شده است.
ریاض و ابوظبی همچنان در بسیاری از مسائل منافع مشترک دارند، اما رویکرد آنها در قبال برخی قدرتهای منطقهای، نوع روابط با کشورهای بزرگ و شیوه تأمین امنیت ملی متفاوت شده است.
پیمان دفاعی جدید عربستان با ترکیه و پاکستان اکنون به یکی از تازهترین موضوعات اختلافی میان دو طرف تبدیل شده است؛ توافقی که از یک سو میتواند برای ریاض ابزار جدیدی جهت تقویت بازدارندگی باشد و از سوی دیگر، این پرسش را در ابوظبی ایجاد کرده که آیا چارچوب امنیتی خلیج فارس همچنان مهمترین بستر همکاری دفاعی کشورهای عرب منطقه باقی خواهد ماند یا نه.
یک توافق دفاعی با پیامهای سیاسی گسترده
پیمان سهجانبه عربستان، ترکیه و پاکستان در ظاهر یک توافق دفاعی است، اما پیامدهای سیاسی آن میتواند فراتر از مفاد نظامی توافق باشد.
این پیمان نشان میدهد کشورهای منطقه در حال بازتعریف روابط امنیتی خود هستند و به نظر میرسد تکیه صرف بر ساختارهای سنتی امنیتی دیگر پاسخگوی همه نیازهای آنها نیست.
از سوی دیگر، جدال رسانهای میان چهرههای نزدیک به عربستان و امارات نشان میدهد این تحول به موضوعی برای رقابت و اختلاف دیدگاه میان دو متحد سنتی تبدیل شده است.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا پیمان جدید تنها یک همکاری دفاعی محدود میان ریاض، آنکارا و اسلامآباد باقی خواهد ماند یا به هسته شکلگیری یک ائتلاف امنیتی گستردهتر تبدیل خواهد شد؛ ائتلافی که در صورت گسترش، میتواند معادلات امنیتی خلیج فارس و روابط میان قدرتهای عرب منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
قهوه صبحگاهی تحولات مربوط به آرایش جدید امنیتی در منطقه و روابط میان کشورهای عرب خلیج فارس را دنبال میکند.
