برنج و روغن در آستانه یک تغییر بزرگ؛ نسخه کم‌آب دولت برای کاهش واردات
معاون وزیر جهاد کشاورزی از برنامه‌ای تازه برای کاهش وابستگی به واردات برنج، دانه‌های روغنی و نهاده‌های دامی خبر داد؛ برنامه‌ای که بر ارقام پرمحصول، کشت قراردادی، توسعه کاملینا و جایگزینی محصولات کم‌آب‌بر استوار است.
پایگاه خبری قهوه صبحگاهی، افزایش تولید محصولات اساسی در شرایط تشدید محدودیت منابع آبی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های بخش کشاورزی تبدیل شده است. در همین راستا، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی برنامه‌هایی را برای افزایش تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات در دستور کار قرار داده است.
غلامرضا گل‌محمدی، معاون وزیر جهاد کشاورزی و رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، با تشریح برنامه‌های این سازمان گفت بخش قابل‌توجهی از طرح‌های پژوهشی جدید با محوریت بحران آب و استفاده از فناوری‌ها و ارقام کم‌آب‌بر دنبال می‌شود.
برنج بیشتر با آب کمتر
گل‌محمدی با اشاره به دستاوردهای سازمان تات در حوزه برنج اظهار کرد: در سال ۱۴۰۳ رقم جدیدی از برنج معرفی شده که در شرایط معمول کشت و آبیاری، کیفیت قابل‌قبولی دارد و می‌تواند در هر هکتار حدود دو تن عملکرد بیشتری نسبت به برخی ارقام داشته باشد.
به گفته وی، میزان تولید شلتوک این رقم به حدود ۶ تن در هکتار می‌رسد و یکی از مزیت‌های مهم آن، توانایی تحمل کم‌آبی در انتهای فصل کشت است.
رئیس سازمان تات تأکید کرد که این رقم در شرایط تنش آبی می‌تواند با حدود ۲ هزار مترمکعب آب کمتر در هر هکتار کشت شود؛ موضوعی که در شرایط کمبود منابع آبی کشور اهمیت ویژه‌ای دارد.
این رقم در سال گذشته در سطح هزار هکتار کشت شده و امسال نیز حدود ۲ هزار هکتار به تولید بذر آن اختصاص یافته است.
هدف‌گذاری خوداتکایی ۹۰ درصدی برنج
یکی از محورهای مهم برنامه جدید، کاهش وابستگی به واردات برنج است. ایران سالانه حدود یک میلیون تن برنج وارد می‌کند و بخش قابل‌توجهی از این واردات به برنج‌های باسماتی و پاکستانی اختصاص دارد.
گل‌محمدی از ورود ۱۴ رقم خارجی برنج به کشور برای کشت آزمایشی خبر داد و گفت عملکرد، کیفیت و میزان سازگاری این ارقام با شرایط اقلیمی ایران در حال بررسی است.
برخی از این ارقام ظرفیت تولید ۱۰ تا ۱۲ تن در هکتار دارند و در صورت موفقیت در ارزیابی‌ها، امکان استفاده از ویژگی‌های ژنتیکی آنها در برنامه‌های اصلاحی داخلی وجود خواهد داشت.
به گفته معاون وزیر جهاد کشاورزی، استفاده از این ظرفیت می‌تواند زمینه دستیابی به خوداتکایی حدود ۹۰ درصدی برنج را فراهم کند؛ هدفی که در برنامه هفتم توسعه مورد تأکید قرار گرفته است.
شرط اصلی کاهش واردات؛ تضمین خرید از کشاورز
گل‌محمدی توسعه ارقام پرمحصول داخلی را یکی دیگر از راهکارهای کاهش واردات دانست و گفت می‌توان در صورت حمایت دولت، دست‌کم ۵۰ درصد سطح زیرکشت برنج کشور را به ارقام پرمحصول داخلی اختصاص داد.
با این حال، وی تأکید کرد موفقیت این برنامه بدون اجرای کشت قراردادی دشوار خواهد بود.
او توضیح داد که کشاورز باید پیش از آغاز تولید، خریدار محصول خود را بشناسد و از پرداخت به‌موقع مطالباتش اطمینان داشته باشد. در صورتی که بازار فروش تضمین شود و محصول روی دست کشاورز نماند، انگیزه برای تغییر الگوی کشت و استفاده از ارقام پرمحصول افزایش خواهد یافت.
کاملینا؛ گزینه کم‌آب‌بر برای تولید روغن
کاهش وابستگی به واردات تنها به برنج محدود نمی‌شود و تولید دانه‌های روغنی نیز در برنامه سازمان تات قرار دارد.
گل‌محمدی با اشاره به توسعه کشت کاملینا گفت این گیاه روغنی با نیاز آبی پایین، قابلیت کشت در اراضی دیم را دارد و می‌تواند با حدود ۱۵۰ میلی‌متر بارندگی و استفاده از آب سبز تولید شود.
سطح زیرکشت کاملینا اکنون به ۲۴ هزار هکتار رسیده و برنامه افزایش این سطح به ۴۰ هزار هکتار در دستور کار قرار گرفته است.
همچنین برای نخستین‌بار دانه کاملینا مشابه کلزا قیمت‌گذاری شده و فرآیند تکثیر بذر آن نیز در حال انجام است.
در برنامه هفتم توسعه، تأمین ۴۰ درصد نیاز کشور به دانه‌های روغنی از محل تولید داخلی هدف‌گذاری شده است؛ با این حال، سازمان تات تأکید دارد حتی در صورت عدم تحقق کامل این هدف، باید حداقل ۲۵ تا ۳۰ درصد نیاز کشور از تولید داخل تأمین شود.
جایگزینی سورگوم به جای ذرت؛ نصف آب، چند برداشت
یکی دیگر از محورهای برنامه کاهش مصرف آب و وابستگی به واردات نهاده‌های دامی، توسعه گیاهان علوفه‌ای کم‌آب‌بر است.
رئیس سازمان تات از معرفی ۱۱ رقم گیاه علوفه‌ای از جمله ماشک و خلر خبر داد و گفت تولید بذر این گیاهان از ۴۰۰ کیلوگرم در سال ۱۴۰۲ به حدود ۱۰۰ تن رسیده است.
سطح زیرکشت این محصولات نیز طی دو سال گذشته به حدود ۱۱۴ هزار هکتار افزایش یافته و تولید آنها به حدود ۵۰۰ هزار تن ماده خشک رسیده است. هدف‌گذاری انجام‌شده، رساندن سطح زیرکشت این گیاهان به ۵۰۰ هزار هکتار تا سال ۱۴۰۷ است.
گل‌محمدی همچنین از برنامه جایگزینی بخشی از ذرت با سورگوم کم‌آب‌بر خبر داد. به گفته وی، یک رقم خارجی سورگوم با سلیس کمتر در ایستگاه‌های تحقیقاتی کشت شده که دوره رشد آن حدود ۳۵ تا ۴۰ روز است و تقریباً نیمی از آب مورد نیاز ذرت را مصرف می‌کند.
این رقم در برخی مناطق قابلیت چهار چین محصول را نیز دارد و در صورت تأیید نهایی، می‌تواند از سال آینده وارد مرحله ترویجی شود.
کیفیت گندم داخلی پایین‌تر از وارداتی نیست
رئیس سازمان تات همچنین ادعای پایین‌تر بودن کیفیت گندم داخلی نسبت به گندم وارداتی را رد کرد.
گل‌محمدی گفت در برنامه‌های اصلاحی گندم، شاخص‌هایی مانند میزان پروتئین و گلوتن در کنار مقاومت به تنش‌های زیستی و غیرزیستی مورد توجه قرار می‌گیرد.
به گفته وی، میزان پروتئین ارقام گندم معرفی‌شده توسط سازمان تات بیش از ۱۲ درصد است و برخی ارقام نیز پروتئین ۱۳ تا ۱۴ درصدی دارند.
وی همچنین از کشت برخی ارقام معرفی‌شده در سطح حدود ۴۰۰ هزار هکتار و با عملکرد بیش از هفت تن در هکتار خبر داد.
آفات جدید در کمین کشاورزی ایران
تغییرات اقلیمی و خشکسالی نیز به گفته رئیس سازمان تات، الگوی انتشار و جمعیت آفات را تغییر داده است.
گل‌محمدی با اشاره به ظهور آفات جدید گفت برخی گونه‌هایی که پیش‌تر خسارت اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد نمی‌کردند، اکنون به آفات خسارت‌زا تبدیل شده‌اند.
سرخرطومی حنایی خرما یکی از این آفات است که اقدامات پژوهشی برای شناسایی زودهنگام، کنترل و درمان درختان آلوده درباره آن انجام شده است.
به گفته وی، تاکنون حدود ۸۰ درصد درختان آلوده شناسایی‌شده در هفت استان خرماخیز کشور تحت درمان قرار گرفته‌اند.
سهم آفت‌کش‌های پرخطر به ۲۰ درصد رسید
گل‌محمدی درباره کیفیت آفت‌کش‌های تولید داخل نیز گفت بررسی‌ها نشان نمی‌دهد که کیفیت عمومی این محصولات پایین باشد و در مطالعات انجام‌شده، کمتر از پنج درصد محصولات بررسی‌شده کارایی لازم را نداشته‌اند.
وی عوامل مختلفی مانند زمان سمپاشی، روش استفاده، تراکم آفت، مرحله رشد آفت، نوع دستگاه و کیفیت آب را در میزان اثربخشی سموم مؤثر دانست.
رئیس سازمان تات همچنین اعلام کرد سهم آفت‌کش‌های پرخطر که در گذشته حدود ۸۰ درصد بود، اکنون به حدود ۲۰ درصد کاهش یافته و برنامه‌هایی برای کاهش بیشتر این سهم در حال اجراست.
سازمان تات واگذار نمی‌شود
گل‌محمدی در بخش دیگری از سخنان خود درباره بحث واگذاری سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی به بخش خصوصی توضیح داد که موضوع، واگذاری سازمان تات نیست.
وی گفت براساس برنامه هفتم پیشرفت، ساختار و وظایف سازمان تات با هدف افزایش اثربخشی، حذف وظایف موازی و استفاده بیشتر از ظرفیت دانشگاه‌ها، پژوهشگران، بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان بازطراحی خواهد شد.
به گفته وی، هیچ مرکز، بخش یا زمینی از سازمان تات واگذار نخواهد شد و وظایف حاکمیتی این سازمان از جمله نظارت و ثبت نهاده‌ها، حفاظت از منابع ژنتیکی و ایمنی زیستی نیز قابل واگذاری نیست.
جمع‌بندی
برنامه‌های اعلام‌شده از سوی سازمان تات نشان می‌دهد سیاست کاهش وابستگی به واردات در بخش کشاورزی قرار است بیش از گذشته بر افزایش بهره‌وری، کاهش مصرف آب، توسعه ارقام پرمحصول، کشت قراردادی و استفاده از محصولات مقاوم به خشکسالی متمرکز شود؛ برنامه‌ای که موفقیت آن در نهایت به میزان حمایت دولت، تضمین بازار محصولات و همراهی کشاورزان وابسته خواهد بود.
