پایگاه خبری قهوه صبحگاهی، سال‌هاست بخش قابل توجهی از محصولات کشاورزی پیش از آنکه به دست مصرف‌کننده برسند، در مسیر برداشت، حمل‌ونقل، انبارداری و عرضه از چرخه مصرف خارج می‌شوند؛ اما حالا یک فناوری هسته‌ای در شیروان وارد میدان شده که می‌تواند بخشی از این معادله را تغییر دهد.
برآوردها نشان می‌دهد بین ۳۰ تا ۴۰ درصد محصولات کشاورزی خراسان‌شمالی در مراحل مختلف تولید، برداشت، حمل‌ونقل، نگهداری و عرضه دچار ضایعات می‌شوند؛ رقمی که علاوه بر نابودی محصول، به معنای هدررفت آب، نهاده، سرمایه و نیروی انسانی صرف‌شده برای تولید آن است.
در همین شرایط، مرکز پرتودهی شیروان به عنوان نخستین سایت پرتودهی خراسان‌شمالی و هشتمین مرکز پرتودهی کشور راه‌اندازی شده است؛ زیرساختی که هدف آن استفاده از فناوری پرتودهی برای کنترل برخی آفات و عوامل فساد، افزایش ماندگاری محصولات و کمک به تکمیل زنجیره پس از برداشت است.
فناوری هسته‌ای به کمک کشاورزان آمد
مرکز پرتودهی شیروان ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ با حضور رئیس سازمان انرژی اتمی ایران و با اعتباری حدود یک هزار و ۳۸۰ میلیارد ریال به بهره‌برداری رسید.
راه‌اندازی این مرکز یک مزیت مهم برای تولیدکنندگان استان دارد؛ زیرا پیش از این، محصولات برای دریافت خدمات پرتودهی باید به مراکز خارج از استان منتقل می‌شدند و همین موضوع هزینه و زمان دسترسی به این فناوری را افزایش می‌داد.
پرتودهی در شرایط کنترل‌شده انجام می‌شود و می‌تواند برای کاهش بار میکروبی، کنترل برخی آفات، افزایش ماندگاری و جلوگیری از جوانه‌زنی برخی محصولات مورد استفاده قرار گیرد. این فرآیند قرار نیست محصول را بپزد یا ماهیت آن را تغییر دهد؛ بلکه دوز مشخصی از پرتو برای هدفی مشخص و مطابق استانداردهای مربوط به کار گرفته می‌شود.
هدف؛ نجات محصول قبل از رسیدن به بازار
بخش مهمی از خسارت کشاورزی پس از برداشت اتفاق می‌افتد؛ زمانی که محصول باید مسیر حمل‌ونقل، بسته‌بندی، انبارداری، فرآوری و عرضه را طی کند.
در این مرحله، افزایش ماندگاری می‌تواند فرصت بیشتری برای نگهداری، انتقال و فروش محصول ایجاد کند و به تولیدکننده اجازه دهد برای عرضه محصول با عجله کمتری تصمیم بگیرد.
این موضوع برای محصولات باغی و فسادپذیر اهمیت بیشتری دارد؛ محصولاتی که در زمان برداشت با حجم بالای عرضه مواجه می‌شوند و در صورت نبود ظرفیت کافی برای نگهداری یا فرآوری، ممکن است با افت قیمت و افزایش ضایعات روبه‌رو شوند.
از سوی دیگر، کنترل برخی آفات و عوامل بیماری‌زا می‌تواند خسارت‌های زمان انبارداری را کاهش دهد و در برخی موارد، برای بهبود شرایط صادرات نیز مورد استفاده قرار گیرد. البته فرآیند پرتودهی برای هر محصول نیازمند بررسی علمی، تعیین دوز مناسب و رعایت استانداردهای مربوط است.
آیا شیروان می‌تواند دروازه تازه صادرات کشاورزی باشد؟
ماجرا فقط کاهش ضایعات نیست. اگر زیرساخت‌های مکمل در کنار مرکز پرتودهی توسعه پیدا کنند، این فناوری می‌تواند بخشی از زنجیره صادرات محصولات کشاورزی خراسان‌شمالی را نیز تقویت کند.
محصول صادراتی باید علاوه بر کیفیت، از نظر سلامت، ماندگاری و الزامات بهداشتی بازار مقصد نیز شرایط لازم را داشته باشد. هرچه فاصله بازار مقصد از محل تولید بیشتر باشد، اهمیت ماندگاری محصول افزایش پیدا می‌کند.
خراسان‌شمالی در تولید محصولاتی مانند انگور ظرفیت قابل توجهی دارد و توسعه فناوری‌های پس از برداشت می‌تواند فرصت بیشتری برای فرآوری، بسته‌بندی و عرضه هدفمند محصولات ایجاد کند.
اما شرط مهم این است که مرکز پرتودهی به تنهایی باقی نماند. اتصال آن به سردخانه‌ها، صنایع تبدیلی، واحدهای بسته‌بندی، آزمایشگاه‌ها، شبکه حمل‌ونقل و زیرساخت‌های صادراتی می‌تواند ظرفیت آن را از یک واحد خدماتی به یکی از حلقه‌های زنجیره ارزش کشاورزی استان تبدیل کند.
زیرساخت ساخته شده؛ حالا نوبت کشاورز و بازار است
راه‌اندازی مرکز پایان ماجرا نیست. چالش اصلی اکنون استفاده واقعی از این ظرفیت است.
بر اساس برنامه اعلام‌شده، پس از تکمیل فرآیند راه‌اندازی شبکه برق و آغاز فعالیت کامل دستگاه‌ها، دوره‌های آموزشی و ترویجی برای تجار، بازرگانان و عمده‌مالکان برگزار خواهد شد تا فعالان این حوزه با کاربردهای فنی، اقتصادی و تجاری پرتودهی آشنا شوند.
همچنین برندسازی محصولات پرتودهی‌شده، تهیه طرح‌های اقتصادی، توسعه صنایع تبدیلی و بسته‌بندی و ایجاد ارتباط میان مرکز و صادرکنندگان می‌تواند به استفاده گسترده‌تر از این فناوری کمک کند.
یک فناوری؛ چند اثر اقتصادی
پرتودهی قرار نیست به تنهایی مشکل ضایعات کشاورزی را حل کند، اما می‌تواند یکی از ابزارهای مؤثر در این مسیر باشد.
در استانی که با مشکلاتی مانند خشکسالی، کمبود آب، خرده‌مالکی و کمبود سرمایه مواجه است، از بین رفتن محصول پس از صرف منابع فراوان برای تولید، به معنای از دست رفتن بخشی از سرمایه اقتصادی استان است.
به همین دلیل، مرکز پرتودهی شیروان را می‌توان فراتر از یک پروژه فناورانه دید؛ زیرساختی که در صورت اتصال درست به بخش کشاورزی و بازار می‌تواند به معنای ضایعات کمتر، ماندگاری بیشتر، فرصت فروش طولانی‌تر، ظرفیت صادراتی بالاتر و ارزش افزوده بیشتر باشد.
اکنون هشتمین مرکز پرتودهی کشور در شیروان قرار دارد و زیرساخت آن ایجاد شده است؛ اما آزمون واقعی از اینجا شروع می‌شود: آیا این فناوری می‌تواند از پشت دیوارهای مرکز عبور کند و خود را به مزارع، باغ‌ها، انبارها، صنایع غذایی و بازارهای صادراتی خراسان‌شمالی برساند؟
