رئیس کل اسبق بانک مرکزی با تشریح آسیب‌پذیری تجارت خارجی ایران در برابر تحریم‌های ثانویه تأکید کرد: حفظ حداقلی تجارت با شبکه فعلی ممکن است، اما برای ایجاد یک نظام پایدار، کم‌هزینه و شفاف باید معماری پرداخت کشور متحول شود.
پایگاه خبری قهوه صبحگاهی، تشدید تحریم‌های مالی و افزایش فشار بر بانک‌های طرف معامله ایران، بار دیگر مسئله نحوه انتقال پول و تسویه تجارت خارجی را به یکی از چالش‌های اصلی اقتصاد کشور تبدیل کرده است.
ولی‌الله سیف، رئیس کل اسبق بانک مرکزی، با بررسی وضعیت شبکه بانکی ایران معتقد است که اقتصاد کشور برای حفظ جریان تجارت خارجی دیگر نمی‌تواند به تعداد محدودی بانک و مسیر واسطه متکی باشد و باید به سمت ایجاد یک شبکه متنوع، چندلایه و مقاوم در برابر تحریم حرکت کند.
تحریم‌ها از بانک‌های ایران عبور کرده‌اند
سیف با اشاره به تجربه سال‌های گذشته می‌گوید شبکه بانکی ایران توانسته است بخشی از تجارت خارجی را از طریق بانک‌های کشورهای همکار، صرافی‌ها، حساب‌های واسط، تهاتر و سازوکارهای غیرمستقیم ادامه دهد؛ اما این روش‌ها هزینه، ریسک و زمان معاملات را افزایش داده‌اند.
به گفته وی، مشکل مهم‌تر در شرایط کنونی آن است که فشار تحریمی از بانک‌های ایرانی به بانک‌های طرف معامله نیز منتقل شده است.
او تأکید می‌کند که یک بانک خارجی ممکن است از نظر قوانین داخلی خود امکان همکاری با ایران را داشته باشد، اما به دلیل نگرانی از تحریم‌های ثانویه آمریکا، از ادامه این همکاری صرف‌نظر کند.
راه‌حل؛ یک بانک جایگزین نیست، یک شبکه جایگزین است
رئیس کل اسبق بانک مرکزی معتقد است سیاست‌گذار نباید برای هر بانک تحریم‌شده صرفاً به دنبال یک بانک جایگزین باشد، بلکه باید تنوع‌بخشی نهادی و جغرافیایی کانال‌های تسویه را در دستور کار قرار دهد.
پیمان‌های پولی دوجانبه، استفاده از ارزهای محلی، حساب‌های متقابل، اتاق‌های پایاپای، تسویه خالص تجارت و توسعه روابط بانکی با کشورهای غیرغربی از جمله راهکارهایی است که در این چارچوب مطرح شده است.
نسخه پیشنهادی برای کاهش وابستگی به دلار
سیف استفاده از ارزهای محلی را امکان‌پذیر و در شرایط فعلی ایران ضروری می‌داند، اما تأکید دارد که هدف نباید صرفاً «حذف دلار» باشد؛ بلکه باید وابستگی انحصاری به یک مسیر پرداخت کاهش پیدا کند.
بر اساس این دیدگاه، سه سطح برای این تحول قابل تصور است:
۱. پیمان‌های پولی دوجانبه:
بخشی از تجارت با شرکای اصلی از طریق ارزهای ملی انجام شود.
۲. تسویه خالص تجارت:
به جای انتقال جداگانه پول برای تمام معاملات، صادرات و واردات دو طرف در یک مرکز پایاپای ثبت و در پایان دوره تنها مانده خالص تسویه شود.
۳. شبکه بانکی و پرداخت منطقه‌ای:
بانک‌های کشورهای مشارکت‌کننده به یک زیرساخت مشترک پرداخت و تسویه متصل شوند.
وی در عین حال هشدار می‌دهد که ارز محلی زمانی کارآمد است که طرف مقابل آن را بپذیرد و برای تسویه مانده‌ها، تعیین نرخ تبدیل، تأمین نقدینگی و مدیریت ریسک نیز راهکار مشخصی وجود داشته باشد.
«به یک سوئیفت ایرانی نیاز نداریم»
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این پیشنهاد، تأکید بر ایجاد یک نظام چندجانبه پایاپای و تسویه خالص تجارت به جای تلاش برای ساختن یک نسخه ایرانی از سوئیفت است.
در این مدل، ابتدا معاملات خارجی به‌صورت الکترونیکی ثبت می‌شوند، سپس مطالبات و بدهی‌ها در سطح دوجانبه و چندجانبه با یکدیگر تهاتر شده و در نهایت مانده‌ها از طریق بانک‌های مرکزی تسویه می‌شوند.
این ساختار می‌تواند نیاز به انتقال‌های متعدد پول، استفاده از واسطه‌های گوناگون و وابستگی به یک کشور یا بانک خاص را کاهش دهد.
۵ شرط برای ساخت شبکه مقاوم در برابر تحریم
سیف برای پایداری چنین سازوکاری، پنج الزام اصلی را مطرح می‌کند:
- ثبت کامل معاملات خارجی
- تسویه نهایی تحت نظارت بانک مرکزی
- مدیریت ریسک، سقف اعتباری و سازوکار تضمین
- هماهنگی استانداردهای حقوقی، اطلاعاتی و بانکی
- تنوع جغرافیایی و جلوگیری از وابستگی به یک کشور یا مسیر واسطه
به اعتقاد وی، بدون این الزامات، ایجاد شبکه‌های جدید ممکن است صرفاً به جابه‌جایی واسطه‌ها منجر شود و مشکل اصلی تجارت خارجی را حل نکند.
بلاک‌چین معجزه تحریم نیست
رئیس کل اسبق بانک مرکزی همچنین درباره نقش فناوری در این مسیر تأکید می‌کند که فناوری می‌تواند سرعت و هزینه پرداخت‌های فرامرزی را بهبود دهد، اما بلاک‌چین یا رمزارز به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل تحریم را حل کند.
از نگاه وی، عواملی مانند اعتماد، نقدشوندگی، پذیرش طرف مقابل، ریسک حقوقی و امکان تسویه نهایی، بسیار مهم‌تر از صرف استفاده از یک فناوری جدید هستند.
جمع‌بندی؛ تجارت ایران باید چندمسیره شود
بر اساس این دیدگاه، ایران برای کاهش آسیب‌پذیری تجارت خارجی در برابر تحریم‌ها باید از الگوی وابستگی به چند مسیر محدود عبور کند و به سمت معماری چندلایه پرداخت و تسویه حرکت کند؛ معماری‌ای که در آن بانک‌های بین‌المللی همچنان یکی از گزینه‌ها باشند، اما توقف یا محدود شدن همکاری آنها به معنای توقف تجارت خارجی ایران نباشد.
پایگاه خبری قهوه صبحگاهی این موضوع را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی تجارت خارجی کشور پیگیری می‌کند.
