پایگاه خبری قهوه صبحگاهی، نایب‌رئیس اتاق مشترک ایران و روسیه با اشاره به ظرفیت‌های مالی بریکس گفت استفاده از سازوکارهای پرداخت و تسویه با ارزهای ملی می‌تواند هزینه مبادلات ایران را کاهش دهد؛ با این حال، ورود ریال به سبد محاسباتی این سازوکارها نیازمند ثبات‌بخشی به ارزش پول ملی و اصلاح مقررات ارزی است.
بحث استفاده از ظرفیت‌های مالی بریکس برای کاهش هزینه تجارت خارجی ایران در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده که اعضای این گروه طی سال‌های اخیر موضوع استفاده از ارزهای محلی، ابزارهای پرداخت فرامرزی و کاهش هزینه مبادلات را در دستور کار قرار داده‌اند. اسناد رسمی بریکس نیز بر گسترش استفاده از ارزهای محلی در تجارت و ادامه بررسی ابتکار پرداخت‌های فرامرزی این گروه تأکید دارند.
کامبیز میرکریمی، نایب‌رئیس اتاق مشترک ایران و روسیه، با اشاره به مشکلات ناشی از محدودیت دسترسی ایران و روسیه به شبکه‌های مالی بین‌المللی، معتقد است هر سازوکاری که بتواند نقل‌وانتقال پول را تسهیل کند، می‌تواند هزینه و ریسک تجارت میان کشورها را کاهش دهد.
بریکس؛ فرصتی برای عبور از هزینه‌های سنگین مبادلات
به گفته میرکریمی، یکی از موانع مهم فعالان اقتصادی ایران، محدودیت در دسترسی به سوئیفت و دشواری نقل‌وانتقالات مالی است؛ مسئله‌ای که می‌تواند هزینه تجارت خارجی را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، استفاده از ارزهای ملی و ایجاد زیرساخت‌های پرداخت و تسویه میان کشورهای عضو بریکس می‌تواند بخشی از این هزینه‌ها را کاهش دهد.
بریکس نیز در اسناد رسمی خود بر استفاده بیشتر از ارزهای محلی در مبادلات تأکید کرده و بررسی ابزارهای پرداخت فرامرزی و زیرساخت‌های مرتبط با تسویه را دنبال می‌کند. این سازوکارها در حال حاضر به‌عنوان مسیرهای همکاری مالی و تجاری مطرح هستند و ماهیت آنها با ایجاد یک پول واحد برای بریکس متفاوت است.
چرا ایران و روسیه می‌توانند از این سازوکار استفاده کنند؟
ایران و روسیه پیش از این نیز تجربه استفاده از ارزهای ملی در مبادلات دوجانبه را داشته‌اند.
میرکریمی با اشاره به روابط تجاری دو کشور توضیح داده است که زیرساخت‌های فنی برای تسویه ریال و روبل ایجاد شده و امکان انجام برخی معاملات بدون استفاده مستقیم از دلار و یورو وجود دارد.
با این حال، به گفته وی، مسئله مهم در این میان نحوه تعیین نرخ تسویه است؛ موضوعی که به دلیل چندنرخی بودن ارز و تفاوت میان نرخ‌های مختلف، می‌تواند برای فعالان اقتصادی ابهام ایجاد کند.
گره اصلی؛ ثبات ریال
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این بحث به امکان استفاده از ریال در سازوکارهای محاسباتی بریکس مربوط می‌شود.
میرکریمی معتقد است اگر ایران بخواهد ریال را در چنین سازوکاری وارد کند، باید ابتدا شرایط لازم برای ثبات ارزش پول ملی را فراهم کند.
به گفته او، کشورهایی مانند روسیه و چین در حال حاضر امکان انجام بخشی از مبادلات خود با روبل و یوان را دارند، اما برای آنکه ریال نیز بتواند نقش پررنگ‌تری در چنین مبادلاتی داشته باشد، ثبات پولی و اصلاح مقررات ارزی اهمیت اساسی دارد.
چندنرخی بودن ارز؛ مانع داخلی تجارت ریال و روبل
این فعال اقتصادی همچنین بخشی از مشکلات تجارت با پول‌های ملی را ناشی از مقررات داخلی می‌داند.
از نگاه او، وجود نرخ‌های متعدد ارز، مقررات پیچیده و برخی فرآیندهای اداری باعث شده است حتی در مواردی که زیرساخت فنی برای تسویه با پول‌های ملی وجود دارد، فعالان اقتصادی همچنان به استفاده از ارزهای واسط مانند دلار و یورو یا مسیرهای غیرمستقیم تمایل داشته باشند.
در این شرایط، صرف ایجاد یک پیام‌رسان مالی یا کانال تسویه جدید نمی‌تواند تمام مشکلات تجارت خارجی را حل کند و نحوه قیمت‌گذاری ارز، مقررات داخلی و میزان اعتماد فعالان اقتصادی به ثبات نرخ‌ها نیز اهمیت دارد.
آیا بریکس می‌تواند هزینه تجارت ایران را پایین بیاورد؟
پاسخ این پرسش به مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی بستگی دارد.
از یک سو، بریکس رسماً توسعه استفاده از ارزهای محلی و کاهش هزینه مبادلات را دنبال می‌کند. در بیانیه‌های رسمی این گروه، استفاده از ارزهای ملی و توسعه ابزارهای پرداخت فرامرزی به‌عنوان یکی از مسیرهای همکاری مالی مطرح شده است.
از سوی دیگر، استفاده گسترده‌تر از این ظرفیت برای ایران به شرایط داخلی، ثبات پولی، مقررات ارزی، روابط بانکی و میزان نقدشوندگی ارزهای مورد استفاده وابسته خواهد بود.
یک نکته مهم درباره «پول بریکس»
برخلاف برخی برداشت‌ها، مسیر فعلی بریکس الزاماً به معنای ایجاد یک ارز واحد برای اعضا نیست. در سال ۲۰۲۵، مقام مسئول بریکس در برزیل اعلام کرد ایجاد ارز مشترک بریکس در آن مقطع موضوع مورد بحث نبود و تمرکز بر کاهش هزینه تجارت و استفاده بیشتر از ارزهای ملی قرار داشت.
بنابراین، آنچه در حال حاضر برای ایران اهمیت بیشتری دارد، توسعه سازوکارهای تسویه با ارزهای ملی و ایجاد مسیرهای پرداخت کم‌هزینه‌تر است، نه انتظار برای شکل‌گیری یک پول واحد بریکس.
فرصت بزرگ، اما با یک شرط داخلی
ظرفیت بریکس برای ایران تنها به عضویت در این گروه محدود نمی‌شود؛ بخش مهم‌تر ماجرا به توانایی کشور در استفاده عملی از سازوکارهای مالی و تجاری آن بازمی‌گردد.
اگر زیرساخت‌های بانکی، مقررات ارزی و سازوکار تعیین نرخ تسویه اصلاح شود، استفاده بیشتر از پول‌های ملی می‌تواند بخشی از هزینه‌ها و پیچیدگی‌های تجارت ایران با شرکای خود را کاهش دهد.
در مقابل، بدون ایجاد ثبات و اعتماد در سازوکار ارزی، حتی وجود زیرساخت‌های جدید پرداخت نیز ممکن است نتواند تمام ظرفیت مورد انتظار را در اختیار فعالان اقتصادی قرار دهد.
بریکس برای ایران یک ظرفیت مالی و تجاری در حال توسعه است؛ اما میزان بهره‌برداری از این ظرفیت، علاوه بر تصمیمات اعضای گروه، به سیاست‌های پولی و ارزی داخل کشور نیز وابسته خواهد بود.
