پایگاه خبری قهوه صبحگاهی، محدودیت‌های اینترنت در ایران طی ۱۵ ماه گذشته، بازار گسترده و پرهزینه‌ای را در حاشیه دسترسی به اینترنت بین‌الملل شکل داده است؛ بازاری که بر اساس یافته‌های یک گزارش، ارزش سالانه آن حدود ۱۰۵ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود و ۷۵ درصد کاربران ایرانی از فیلترشکن استفاده می‌کنند.
گزارش دیتاک که بر پایه تحلیل بیش از ۱۲۵ هزار نمونه محتوا، پایش کانال‌های تلگرامی و داده‌های یک نظرسنجی ملی تهیه شده، نشان می‌دهد فیلترشکن‌ها دیگر تنها ابزاری برای بخشی از کاربران نیستند و به یکی از اجزای ثابت زندگی دیجیتال بسیاری از ایرانیان تبدیل شده‌اند.
۳۰ میلیارد بازدید برای محتوای فیلترشکن
بر اساس این گزارش، محتوای مرتبط با فیلترشکن‌ها در تلگرام طی دوره ۱۵ ماهه مورد بررسی، بیش از ۳۰ میلیارد بار دیده شده است.
افزایش توجه کاربران به ابزارهای دسترسی به اینترنت آزاد نشان می‌دهد محدودیت‌های اینترنتی، رفتار کاربران را نیز تغییر داده و جست‌وجو و پیگیری سرویس‌های فیلترشکن به بخشی از الگوی روزمره استفاده از فضای مجازی تبدیل شده است.
توجه به فیلترشکن از دلار بیشتر شد
یکی دیگر از یافته‌های قابل توجه این گزارش، افزایش توجه عمومی به موضوع فیلترشکن در مقایسه با دلار است.
طبق داده‌های دیتاک، نسبت توجه کاربران به دلار و فیلترشکن ۸ به ۱۰ بوده است؛ به این معنا که در دوره‌های بحرانی، توجه عمومی به دسترسی به اینترنت آزاد حتی از یکی از مهم‌ترین شاخص‌های اقتصادی کشور نیز فراتر رفته است.
به اعتقاد تحلیلگران این گزارش، دلیل این تغییر را باید در تبدیل اینترنت بین‌الملل به یک نیاز روزمره برای ارتباطات شخصی، فعالیت‌های حرفه‌ای، آموزشی و اقتصادی جست‌وجو کرد.
۷۵ درصد کاربران ایرانی فیلترشکن دارند
بر اساس نتایج این بررسی، ۷۵ درصد کاربران ایرانی از فیلترشکن استفاده می‌کنند؛ یعنی از هر چهار کاربر، سه نفر برای دسترسی به اینترنت از VPN بهره می‌گیرند.
از سوی دیگر، حداقل یک‌سوم کاربران فیلترشکن برای این خدمات هزینه پرداخت می‌کنند. همین موضوع باعث شده است بازار فروش VPN به یک بازار پولی گسترده تبدیل شود و هزینه آن برای بخشی از خانوارها به یکی از مخارج مرتبط با زندگی دیجیتال تبدیل شود.
گزارش دیتاک برای نشان دادن ابعاد این هزینه، قیمت یک گیگابایت فیلترشکن را با قیمت یک نان بربری مقایسه کرده و آن را نشانه‌ای از تبدیل این خدمات به یک هزینه تکرارشونده برای برخی کاربران دانسته است.
قیمت فیلترشکن در اوج قطعی اینترنت جهش کرد
بازار فیلترشکن به‌شدت به وضعیت دسترسی به اینترنت واکنش نشان می‌دهد. طبق یافته‌های گزارش، در طولانی‌ترین دوره قطعی اینترنت، متوسط قیمت هر گیگابایت فیلترشکن به حدود ۳۹۰ هزار تومان رسید و در مقاطع اوج تقاضا، قیمت‌هایی تا ۲ میلیون تومان برای هر گیگابایت نیز مشاهده شد.
پس از برقراری مجدد اینترنت بین‌الملل، قیمت‌ها کاهش یافت، اما همچنان در سطحی حدود ۴.۸ برابر قیمت ابتدای دوره، یعنی بهار ۱۴۰۴ باقی ماند.
در دی‌ماه ۱۴۰۴ نیز به دلیل قطعی کامل شبکه و نبود امکان ارائه خدمات، امکان محاسبه روند قیمت فیلترشکن‌ها وجود نداشته است.
بسته ۳۰ گیگابایتی ۲۳۴ برابر گران شد
یکی از عجیب‌ترین نمونه‌های افزایش قیمت مربوط به بسته‌های ۳۰ گیگابایتی است.
قیمت این بسته که پیش از اسفند ۱۴۰۴ حدود ۵۰ هزار تومان بود، در دوره‌ای که در گزارش از آن با عنوان «اوج خاموشی» یاد شده، به ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسید.
به این ترتیب، قیمت یک بسته ۳۰ گیگابایتی در اوج بحران نسبت به بهار ۱۴۰۴ حدود ۲۳۴ برابر افزایش پیدا کرد.
پس از اتصال مجدد اینترنت، قیمت این بسته به حدود ۲۴۰ هزار تومان کاهش یافت، اما همچنان فاصله قابل توجهی با قیمت پیش از بحران داشت.
بازار ۱۰۵ همتی فیلترشکن‌ها
برآوردهای گزارش دیتاک نشان می‌دهد اندازه احتمالی بازار سالانه فیلترشکن در ایران حدود ۱۰۵ هزار میلیارد تومان است.
در سناریوهای مختلف، کف این بازار حدود ۳۱ هزار میلیارد تومان و سقف آن تا ۱۶۴ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
حتی با فرض استفاده اشتراکی حداقل دو نفر از یک سرویس فیلترشکن، ارزش این بازار همچنان بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان در سال خواهد بود.
محاسبات دیگری که بر پایه داده‌های نظرسنجی انجام شده نیز اندازه این بازار را در محدوده ۶۱ تا ۱۶۴ هزار میلیارد تومان قرار می‌دهد.
این ارقام شامل کمک‌های مالی و بودجه‌های احتمالی سرویس‌های رایگان فیلترشکن از منابع بین‌المللی نمی‌شود.
فیلترینگ؛ هزینه‌ای که به سبد خانوار اضافه شد
آنچه از این آمار برمی‌آید، شکل‌گیری اقتصادی قابل توجه در حاشیه محدودیت‌های اینترنتی است؛ اقتصادی که بخش مهمی از گردش مالی آن از جیب کاربرانی تأمین می‌شود که برای انجام فعالیت‌های روزمره، ارتباطی، آموزشی یا کاری خود به اینترنت بین‌الملل نیاز دارند.
در واقع، افزایش محدودیت‌های اینترنتی تنها مسئله دسترسی را ایجاد نکرده، بلکه هزینه دسترسی به اینترنت آزاد را نیز افزایش داده است؛ موضوعی که با رشد قیمت فیلترشکن‌ها در دوره‌های اختلال و قطعی اینترنت، نمود بیشتری پیدا می‌کند.
اکنون بازار فیلترشکن‌ها با گردش مالی برآوردی بیش از ۱۰۰ هزار میلیارد تومان در سال، به یکی از اقتصادهای پنهان اما قابل توجه در فضای دیجیتال ایران تبدیل شده است؛ بازاری که اندازه آن مستقیماً با وضعیت دسترسی کاربران به اینترنت بین‌الملل ارتباط دارد.
